Курапаты-1988: першая акцыя дэмакратычнай апазіцыі
- 30.10.2026, 22:36
Найважнейшая падзея найноўшай гісторыі Беларусі.
30 кастрычніка 1988 года тысячы людзей выйшлі на шэсце ў Курапаты, каб ушанаваць памяць ахвяр сталінскіх рэпрэсій і запатрабаваць праўды пра злачынствы мінулага. Улады адказалі сілай: людзей збівалі дубінкамі, супраць удзельнікаў акцыі ўжылі слязаточны газ. «Дзяды’88» сталі адной з падзей, што змянілі беларускае грамадства напрыканцы 1980-х, перадае «Белсат».
Курапаты і праўда, пра якую загаварылі ўголас
3 чэрвеня 1988 года ў газеце «Літаратура і мастацтва» надрукавалі артыкул Зянона Пазьняка і Яўгена Шмыгалёва «Курапаты. Дарога смерці». Публікацыя пра месца пахавання каля Мінска, якое звязваюць з масавымі расстрэламі, выклікала вялікі рэзананс у БССР.
Гэта быў час, калі абвешчаная ў СССР галоснасць ужо мела наступствы, якіх савецкая сістэма не магла цалкам кантраляваць. У грамадстве пачаліся працэсы, што паступова перарасталі ў патрабаванні палітычных і грамадскіх зменаў.
Узнікалі незалежныя клубы, культурныя і моладзевыя супольнасці, дыскусійныя пляцоўкі. У савецкіх рэспубліках пачалі стварацца Народныя фронты. Спачатку многія з іх дэкларавалі падтрымку перабудовы, але паступова ўсё больш увагі надавалі нацыянальным інтарэсам у сваіх рэспубліках.
Курапаты сталі адным з сімвалаў гэтага прабуджэння ў Беларусі.
Першае шэсце — без разгону
Яшчэ да падзеяў 30 кастрычніка людзі масава прыйшлі ў Курапаты 19 чэрвеня 1988 года. Акцыю арганізавалі прадстаўнікі моладзевай арганізацыі «Талака». Заяву падавалі Сяргей Вітушка і Віктар Івашкевіч.
Нягледзячы на адсутнасць дазволу ўладаў, некалькі тысяч чалавек сабраліся каля трамвайнага кальца ў Зялёным Лузе і адтуль накіраваліся ў Курапацкі лес. Там адбыўся мітынг. Сілавога разгону не было, аднак арганізатараў — Івашкевіча і Вітушку — пакаралі штрафамі па 50 рублёў.
Праз некалькі месяцаў рэакцыя ўладаў была ўжо зусім іншай.
30 кастрычніка: шлях да Курапатаў перакрылі
Арганізатарамі «Дзядоў’88» выступілі прадстаўнікі беларускіх грамадскіх і культурных арганізацый, у тым ліку арганізацыйнага камітэта Беларускага народнага фронту, таварыства «Мартыралог Беларусі» і моладзевай супольнасці «Тутэйшыя». Улады правесці акцыю не дазволілі.
30 кастрычніка тысячы людзей сабраліся каля Маскоўскіх могілак і на вуліцы Каліноўскага, каб адтуль ісці ў Курапаты. Шлях ім перакрылі сілы міліцыі і ўнутраных войскаў. Пачаўся разгон.
Сілавікі заблакавалі ўдзельнікаў акцыі і пачалі разгон. Людзей збівалі дубінкамі, супраць удзельнікаў ужывалі газ «Чаромуха».
Паводле розных сведчанняў, сілавікі былі падрыхтаваныя да жорсткага супрацьстаяння. У міліцэйскія аўтобусы трапілі больш за 70 чалавек. Але цалкам сарваць акцыю не ўдалося. Частка ўдзельнікаў змагла дабрацца да Курапатаў, і там адбыўся імправізаваны мітынг.
«Гэта была рэакцыя камуністаў на стварэнне Народнага фронту»
Зянон Пазьняк, адзін з арганізатараў акцыі, звязвае жорсткія дзеянні ўладаў са стварэннем Беларускага народнага фронту. Маўляў, кіраўніцтва КПБ імкнулася не толькі сарваць Дзяды, але і дыскрэдытаваць новы грамадска-палітычны рух:
«Гэта была рэакцыя камуністаў на стварэнне Народнага фронту. 19 кастрычніка быў створаны Народны фронт. Уся іхняя прэса ўскалыхнулася ад нянавісці. Мясцовыя камуністы абяцалі Маскве, што не дапусцяць стварэння Народнага фронту. А тут выявілася, што дапусцілі. Вось яны і вырашылі адыграцца.
Гэтую справу ўзначальваў сакратар ЦК КПБ Валерый Печенников. У яго быў штаб на вуліцы Седых. Усё было ўзгоднена з унутранымі войскамі і міліцыяй. Паводле іхняга плану, мусілі забіць некалькі чалавек. А крайнімі зрабіць Народны фронт: маўляў, там фашысты. Мы гэтага не дапусцілі, бо нам хапіла розуму іх абыграць».
Зянон Пазьняк лічыць, што ўладам нічога не атрымалася, бо арганізатарам акцыі ўдалося падзяліць людзей на дзве часткі:
«Гэта была аперацыя ЦК КПБ, мэтай якой было пусціць кроў і такім чынам знішчыць Народны фронт. Падтруцілі людзей газам, у тым ліку пісьменнікаў, і Янку Брыля, і Раеўскага, ну і адпаведную рэакцыю ад творчай інтэлігенцыі атрымалі — яна адвярнулася ад камуністаў назаўсёды».
Разгон, які меў адваротны эфект
Жорсткія дзеянні сілавікоў выклікалі шырокі рэзананс. Абмеркаванне разгону выйшла далёка за межы кола ўдзельнікаў акцыі.
Падзеі 30 кастрычніка сталі адным з каталізатараў росту беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху. У грамадскія арганізацыі прыходзілі новыя людзі, павялічвалася і падтрымка Беларускага народнага фронту. Праз год сітуацыя змянілася.
29 кастрычніка 1989 года ў Мінску адбылося санкцыянаванае шэсце ў Курапаты. У ім бралі ўдзел тысячы людзей. У Курапатах усталявалі вялікі крыж. З цягам часу вакол яго паўстаў народны мемарыял — сотні крыжоў, прынесеных і ўсталяваных людзьмі ў памяць ахвяраў савецкіх рэпрэсій.
У 1994 годзе Курапаты наведаў прэзідэнт ЗША Біл Клінтан. У памяць пра ахвяраў рэпрэсій усталявалі гранітную лаўку з памятнай шыльдай ад амерыканскага народа. Яна стала вядомая як «лаўка Клінтана». Пазней мемарыяльны знак неаднаразова пашкоджвалі вандалы, пасля чаго абаронцы Курапат яго аднаўлялі.
Курапаты тым часам заставаліся не толькі месцам памяці, але і месцам грамадскага супрацьстаяння. Адным з найбольш вострых канфліктаў стала адкрыццё забаўляльнага комплексу з рэстаранам «Поедем поедим» побач з урочышчам. Ягоная праца выклікала працяглыя пратэсты абаронцаў Курапат.
4 красавіка 2019 года ў урочышчы пачалі масава дэмантаваць крыжы. Былі прыбраныя больш за сто крыжоў, пастаўленых людзьмі ў памяць пра расстраляных.
Гэтыя падзеі народ назваў крыжаломам.
Ад Курапатаў да розных гарадоў свету
Курапаты звязаныя з памяццю пра Ноч расстраляных паэтаў — масавы расстрэл прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі ў ноч на 30 кастрычніка 1937 года.
Сярод забітых былі літаратары, вучоныя, дзяржаўныя і культурныя дзеячы. У наступныя дзесяцігоддзі ноч 29–30 кастрычніка стала адной з сімвалічных датаў памяці ахвяраў сталінскіх рэпрэсій у Беларусі.
У Курапатах праводзіліся традыцыйныя начныя чытанні, падчас якіх гучалі творы расстраляных беларускіх літаратараў.
Цяпер, калі правядзенне такіх незалежных памятных акцый у Беларусі фактычна немагчымае, традыцыя працягваецца за яе межамі. Вершы расстраляных беларускіх паэтаў гучаць у розных гарадах свету.
Больш як праз тры дзесяцігоддзі пасля Дзядоў’88 Курапаты застаюцца не толькі месцам пахавання ахвяраў масавых рэпрэсій. Яны застаюцца месцам памяці — і сімвалам барацьбы за права ведаць і называць уласную гісторыю.
Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe
Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com
